مبنای تحریم سیگار در مصاحبه با حضرت آیت الله مکارم شیرازی (به مناسبت آغاز هفته بدون دخانیات)

مبنای تحریم سیگار در مصاحبه با حضرت آیت الله مکارم شیرازی (به مناسبت آغاز هفته بدون دخانیات)

آمار بالایی در زمینه ی ضرر سیگار وجود دارد و اگر آمار بالا باشد، می توان از آمار برای حکم استفاده کرد. اگر درصدی که مبتلا به بیماری می شوند کم باشد، بله نمی توان چنین حکمی صادر کرد...


مسئله ی سیگار و احکام مربوط به آن از زمان پیدایش این پدیده ی جدید مورد توجه بوده. پدیده ای که از طرفی از ابتدا مضر سلامتی انسان تشخیص داده شده بود اما اصلی برای طرد و حرمت آن وجود نداشت.
بیشتر علما و فقها بنابر قاعده ی «قبح عقاب بلا بیان» که حرمت چیزی را که نص و دلیلی برای آن وجود ندارد جایز نمی دانند و اصل اباحه که تصریح می کند هرگاه بر حرمت چیزی شک کنیم اصل بر این است که حرام نیست، حکم به مباح بودن سیگار داده اند.
در سال های گذشته تعدادی از فقها و مجتهدان به دلیل مضراتی که مواد مخدر برای فرد و جامعه دارد آن را حرام اعلام کردند. با این وصف فتوایی که اخیرا در مورد سیگار صادر شده در ادامه ی همان فتوای مواد مخدر به نظر می رسد.
اما مسئله مهم، در مورد این بازتاب های اجتماعی و تاثیراتی است که در اجتماع می گذارد چرا که برخلاف مواد مخدر مسئله ی سیگار با تولید داخلی و چرخه کار و تولید در داخل ارتباط پیدا می کند.
با آیت الله العظمی ناصر مکارم شیرازی که اخیرا فتوا بر حرام بودن سیگار صادر کرد، در این زمینه به گفت وگو نشستیم. گفت وگویی که شبانه در منزل ایشان انجام شد؛ متاسفانه خیلی دیر رسیدیم و از قرار گذشته بود. اما با این حال هم دفتر و هم شخص آیت الله مکارم به ما لطف کردند و خارج از عرف معمول شان شب هنگام در منزل وقت مصاحبه دادند.

فتوای حرمت سیگار که دو هفته پیش در روزنامه ها منتشر شد، شاید نخستین مخالفت علنی دینی پس از یک قرن با سیگار بود. پیشتر علما و روحانیان یا کمتر حکم به حرمت سیگار داده بودند و یا در محافل و مجالس خصوصی و صرفا برای مقلدان خود این فتوا را بیان می کردند و بازتاب اجتماعی نداشت. از طرفی با دفتر شما که در تهران تماس گرفتیم گفتند که این فتوا جدید نیست و پیشتر در رساله شما آورده شده و حال سئوال این است که این فتوا مربوط به گذشته می شده یا به تازگی صادر شده است؟

در فتوای من که در رساله آمده قضیه به صورت مشروط است و اینکه اگر سیگار دارای ضررهای مهمی برای انسان باشد و اگر این ضررها به اثبات برسد سیگار حرام است. اما در فتوایی که اخیرا در پی استفتاء یکی از دانشگاه های شیراز صادر کردم، که شاید دفتر تهران از این موضوع بی اطلاع بوده است، قید و شرط از این فتوا برداشته شد. چرا که نظر به ضررهایی که سیگار برای بدن دارد و اینکه علم و دانش به سطحی رسیده که این ضررها را قطعی و حتمی الوقوع می داند سیگار حرام است.
فتوای اول را من در زمانی دادم که مطالعات پزشکی هنوز آن قدر کامل و گسترده نشده بود و هنوز به صورت قطع و یقین نمی توانست ضررهای سیگار را ثابت کند. اما در حال حاضر هم دانش پزشکی پیشرفت بیشتری داشته و هم به مطالعات وسیع و گسترده ای در این زمینه دست زده که حتی تعداد ضررهای بسیاری را برای سیگار می شمارد با این وصف وقتی که این مسئله ثابت شد و قطعیت پیدا کرد دیگر قید و شرط فتوای سابق برداشته شد و به علت ضررهای ثابت شده برای سیگار حکم حرمت آن داده شد.
امروز هر بیمار سرطانی یا قلبی که به پزشک مراجعه کند اولین سئوالی که از او می شود این است که آیا سیگار می کشد یا نه؟ من حتی در این زمینه با پزشکان زیادی هم مشورت کردم، پزشکانی که انجمن های مبارزه با سیگار را تشکیل داده اند که همه آنها متفق القول بوده اند و سیگار ضررهای به اثبات رسیده بسیاری برای بدن دارد، و در نتیجه استدلالات و نتایج به دست آمده دلیلی دیگر برای مشروط بودن حکم وجود ندارد پس به علت ضررهای ثابت شده سیگار حرام است.

مبنای فقهی شما برای استخراج و استنباط این حکم چه بوده است و از کدام اصل برای اثبات حرمت سیگار استفاده کردید؟

مبنای فقهی این فتوا قاعده «لاضرر» و آیه «لاتلقوا بایدیکم الی التهلکه» است که قرآن می گوید. تا به حال ضررها را تا به این حد نمی دانستیم. اما حالا پی به آن برده ایم. چرا که خبره های فن در این باره نظر می دهند. هر سال تعداد بسیاری بیمار می شوند، بیماران سرطانی زیادی وجود دارند، حتی افراد سیگاری فرزندانشان در خطر بسیاری بیماری ها قرار دارند. روی پاکت های سیگار می نویسند که مصرف دخانیات برای سلامتی مضر است. اینها اگر دروغ است که چرا دروغ می نویسند اگر راست است که مشمول قاعده «لاضرر» و آیه شریفه «لاتلقوا بایدیکم الی التهلکه» می شود. لازم نیست که تمام موضوعات در کتاب و سنت باشد بلکه بسیاری از آنها به صورت قوانین کلی آمده که مصادیق جدیدی دارد. به طور مثال برای بیمه ما چنین چیزی در زمان پیامبر اسلام نداشتیم اما یک اصلی وجود دارد که می گوید: «اوفو بالعقود» یعنی به قراردادهای معقولی که جامع الشرایط است و بین شما با افراد بسته می شود وفاداری کنید و بر همین مبنا الان چندین شکل از بیمه وجود دارد.

آیا از قاعده «لاضرر» می توان برای حکم حرمت چیزی استفاده کرد؟ به ویژه آنکه تاکنون این قاعده بیشتر در جهت مناسبات اجتماعی و روابط افراد با یکدیگر به کار گرفته می شود؟

بله، در بحث مواد مخدر و هروئین هم از همین قاعده استفاده شده. الان تقریبا همه آقایان فتوا به حرام بودن مواد مخدر و هروئین داده اند. چرا؟ چون ضررش بر همه واضح است و دیده اند که معتادان چه بدبختی و ذلتی را تحمل می کنند. پیشتر در قضیه تحریم تنباکو هم که میرزای شیرازی حکم به حرام بودن آن دادند از همین مبنا استفاده شد.

قضیه تحریم تنباکو که علت دیگری داشت، بعد از مدتی هم حکم ایشان عوض شد.
حکم عوض شد به علت اینکه، موضوع برگشت. اما الان در مورد سیگار ضررهای آن برای ما ثابت شده است. سیگار مصداق «لاتلقوا بایدیکم الی التهلکه» است. هیچ کس را نمی توانید پیدا کنید که بگوید من از سیگار احساس ضرر نکرده ام.

مسئله دیگر تزاحم و تعارض قاعده «لاضرر» با قاعده «قبح عقاب بلابیان» و اصل «اباحه» است به لحاظ فقهی کدام یک از این اصول در این قضیه حاکم است؟

مسلم است که قاعده «لاضرر» بر اصل اباحه و قبح عقاب بلابیان حاکم است چرا که آنها را تخصیص می زند. آقایان هم در این قضیه شکی ندارند اگر شکی باشد در موضوع است که آیا ضرر به حدی رسیده است که مشمول این قاعده بشود یا خیر؟

برمبنای ضرر و موضوع آن آیا مبتلا شدن بخشی از افرادی که سیگار مصرف می کنند به بیماری هایی نظیر بیماری قلبی یا سرطان می تواند ضرر را برای همه به اثبات برساند و به طوری که در مورد قضیه حکم کلی داده شود.

آمار بالایی در این زمینه وجود دارد و اگر آمار بالا باشد، می توان از آمار برای حکم استفاده کرد. اگر درصدی که مبتلا به بیماری می شوند کم باشد، بله نمی توان چنین حکمی صادر کرد. اما آمارها را باید از پزشکان و اطبا گرفت، که این آمار رقم بالایی را نشان می دهد.

به این ترتیب آیا از مبنای قاعده «لاضرر» در امور دیگری هم می توان استفاده کرد؟ مثلا زندگی در شهرهای بزرگ مانند تهران؛ بسیاری از کارشناسان معتقدند که زندگی در این گونه شهرها موجب کاهش طول عمر، افسردگی، ناراحتی روانی، قلبی و... می شود حتی گاهی گفته می شود ساکنین تهران روزانه به اندازه یک پاکت سیگار دود وارد ریه خود می کنند حال می توان حکم داد که زندگی در تهران حرام است؟

اگر روزی برسد که ماندن در تهران به همان اندازه مواد مخدر یا سیگار ضرر داشته باشد و مردم هم بتوانند خودشان را از آنجا نجات دهند من معتقدم که آن موقع زندگی در تهران حرام است. منتهی ضرر جزیی است. مثل این که اگر غذا کم بخوریم ضرر دارد، زیاد بخوریم ضرر دارد، راه کم برویم ضرر دارد، زیاد راه برویم ضرر دارد. این ضرر های جزیی در همه چیز موجود است. اما گاهی گفته می شود که در سال هزاران نفر به علت مصرف سیگار کشته می شوند و آمار بالایی موجود است. این غیر ازاین است که ما در هوای تهران زندگی می کنیم.

در مورد ضرر رساندن به دیگران چطور؟ مثلا عبور از چراغ قرمز یا رعایت نکردن قوانین راهنمایی و رانندگی که قطعا مخالف حقوق دیگران بوده و ضرر می رساند.

آن هم فرقی نمی کند گذشتن از چراغ قرمز هم حرام است. ما این را حرام می خوانیم . زمانی که ما تحصیل می کردیم می گفتند: خیابان ها از میدان های جنگ خطرناک تـر هستند چرا که در مورد حوادث رانندگی هم آمار بالایی وجود دارد. و ریشه در رعایت نکردن قواعد و قوانین رانندگی دارد. قانون موضوعه هم آن را درست نمی داند علت هم خطر و ضرری است که از رعایت نشدن قوانین ایجاد می شود پس به لحاظ فقهی هم به دلیل این که ضرر دارد و ضرر آن هم اثبات شده است حرام است.

از نظر اجتماعی کارخانجات و تولید سیگار بخش زیادی از اشتغال را به خود اختصاص داده اند و در صورت برچیده شدن آنها عده بسیاری کار خود را از دست می دهند و شاید به لحاظ اجتماعی ایجاد بحران کند نظر شما در این مورد چیست؟

مطمئنا هر اتفاق اجتماعی شرایط خاص خودش را هم دارد من معتقدم که سیگار باید آرام آرام از جامعه حذف بشود و هر گونه تولید، فروش و عرضه آن ممنوع شود. یک نفر از مقلدان من بنابر آماری که از دخانیات شنیده بود تماس گرفتند و گفتند آیا شما می دانید اگر تولید و فروش سیگار برچیده شود 800 هزار نفر بیکار می شوند؟ ما از شرایط اجتماعی آن آگاهی داریم اما این استدلال به دو جهت غیرمنطقی است:
اول این که به خاطر ضرری که وجود دارد و حکمی که درباره آن موجود است نمی توان به خاطر بیکاری عده ای اجرای حکم را متوقف کرد. در قیاس با 800 هزار نفر در ایران، چند میلیون نفراز مردم افغانستان از راه کشت خشخاش و تولید مواد مخدر زندگی می کنند آیا می توان به خاطر این که آنها کارشان را از دست ندهند مواد مخدر و هروئین را حلال اعلام کنیم و واردات آن را هم آزاد کنیم؟ در حالی که بخش عمده ای در افغانستان محل ارتزاقشان از مواد مخدر تامین می شود اما تمام سازمان های جهانی و بین المللی توقیف و منع کشت و تولید مواد مخدر را از افغانستان می خواهند.
مسئله دیگری که وجود دارد این است که با جلوگیری از هدر رفتن سرمایه و مخارجی که برای تولید مصرف و مداوا و هزینه های پزشکی در رابطه با سیگار می شود می توان این سرمایه ها را در بخش های دیگری فعال کرد و پولی که صرف تولید سیگار می شود را به مصارف دیگری رساند که آنها هم تولید کار می کند. این همه پول و سرمایه هزینه چیزی می شود که ضرر دارد و هیچ نفعی برای کسی ندارد. شما هیچ کس را نمی توانید پیدا کنید که از مصرف سیگار آسیب ندیده باشد و بگوید من سیگار مصرف می کنم اما سلامتی ام هم به خطر نمی افتد. اگر این هزینه ها و سرمایه به مصارف بهتری برسد نه تنها می تواند ایجاد شغل کند بلکه جامعه هم سالم تر و با نشاط تر خواهد شد.

از زمانی که این فتوا را داده اید آیا درباره آن پیامی از طرف مقلدان خود داشته اید؟ آیا کسی برایش مسئله ای پیش آمده بود که بخواهد در این مورد سئوال کند؟

از زمانی که این حکم در سطح وسیعی پخش شد تقریبا همه روزها تلفن های زیادی به دفتر من شده است و تمام کسانی هم که تماس گرفتند اظهار خوشحالی کردند
جز همان یک مورد که قبلا گفتم که کسی گفت ممکن است 800 هزار نفر بیکار شوند چه فکری برای این موضوع کرده اید؟

ایشان از مسئولان دولتی بود؟

ایشان از مقلدان ما بود و البته ظاهرا ارتباط هایی هم با مسئولان داشت. البته ایشان مقلد ما هستند و قول ما برایش حجت است. مشکلی را هم که برایش پیش آمده بود پاسخ دادم: در حال حاضر بسیاری از کالاها به صورت قاچاق وارد می شود و عده زیادی هم از این راه زندگی می کنند آیا نباید جلوی قاچاق را گرفت؟ منتهی برای این موارد باید جایگزین هایی را پیدا کرد.

در محافل مذهبی قم چه طور؟ آیا اظهارنظری درباره فتوای شما شده است؟

در محافل مذهبی قم تا به حال هیچ عکس العملی منفی دیده نشده. بحث درباره آن وجود دارد اما باید منتظر زمان بیشتری باشیم. چند وقت اخیر هم تعطیلات قم بوده و حوزه تازه شروع به کار کرده. منبع



لینک های مرتبط:

سیگار پدیده مرگبار عصر ما

ادله فتوای تحریم استعمال سیگار و سایر دخانیات

دیدار معظم له با انجمن مبارزه با دخانیات

حکم کشیدن سیگار

استفاده مواد مخدّر برای معتادین سنین بالا

کشیدن سیگار در مجامع عمومی

معنی متجاهر به فسق
 


نویسنده : گروه احکام
ارسال نظر
   عدد "سه" را وارد كنيد